W dziełach literackich od zarania dziejów spotykamy motyw przemiany. Dotyczy to zarówno dzieł niegdyś przekazywanych ustnie, a potem spisanych (mity, podania, legendy, baśnie ludowe), jak i tekstów tworzonych przez konkretnych autorów, znanych badaczom literatury z imienia i nazwiska. Motyw ten obserwujemy od starożytności po czasy współczesne, zatem nasuwa się wniosek, że jest on ludziom potrzebny i to niezależnie od epoki, w której się znajdują, poziomu życia, wieku czy wykształcenia.

Motyw przemiany w literaturze

 

„Czasy się zmieniają i my zmieniamy się wraz z nimi”
(Owidiusz)

 

Słownik języka polskiego podaje następujące wyjaśnienie słowa „metamorfoza”: zmiana postaci, wyglądu zewnętrznego, przekształcenie się jednej formy w inną; przeobrażenie się, przemiana.

 

„Wieczna przemiana, która się w nas dokonywa, to jest życie”.
(Pola Gojawiczyńska)

 

Przyjrzyjmy się zatem najstarszym przykładom literackim, w których występuje interesujący nas motyw.

Już starożytni Grecy wykorzystali motyw przemiany. Przykładem może być mit o Dafne, która chroniąc się przed zalotami Apolla, została zamieniona przez Gaję (na prośbę nimfy) w drzewo wawrzynu. Nie uchroniło to boginki od osoby zalotnika, Apollo z wawrzynu uplótł sobie wieniec, z którym nigdy się nie rozstawał. Przemiana Dafne w drzewo wawrzynu do dnia dzisiejszego jest symbolem kobiecej niedostępności i dziewictwa. Przemiana pełniła funkcję ratunku.

Znany i często przywoływany jest mit o Niobe – matce, która po stracie dzieci została przez bogów zamieniona w kamień. Jej cierpienie było tak wielkie, że nawet z kamienia płynęły łzy. Motyw przemiany posłużył do ukazania ogromnego cierpienia.

Proteusz – bożek morski – posiadł zdolność wieszczenia i przeobrażania się w różne postacie: np. lwa, węża, stąd mianem proteusa/proteusza określa się osobę często zmieniającą poglądy, niestałą w uczuciach; człowieka o zmiennej naturze.

Przywołując motyw przemiany, nie sposób nie wspomnieć o „Przemianach” („Metamorfozach”) Owidiusza. Jego dzieło to zbiór poematów, zostały w nich wykorzystane i przetworzone mity, które znał poeta – pokazał w nich ludzi przybierających postacie zwierząt, drzew, kwiatów. Dzieło Owidiusza przez wieki aż do dziś jest inspiracją dla wielu pisarzy, malarzy, kompozytorów, a przemiana jest potraktowana nie tylko jako możliwość przybierania różnych postaci, ale także pozwala wyjaśnić zjawiska przyrody, motywy działania ludzi czy też ukazać zmienność ludzkich charakterów.

W Biblii znajdziemy także motyw przemiany. W Starym Testamencie poznajemy żonę Lota, która uciekała z mężem i córkami z poddanej zagładzie Sodomy. Wszyscy otrzymali zakaz odwracania się i patrzenia na niszczone miasto, jednak kobieta nie wypełniła owego zakazu – obejrzała się, za co została zamieniona w słup soli. Motyw przemiany posłużył jako przykład kary za nieposłuszeństwo.

Często przywoływana jest historia Hioba – bogatego, szanowanego człowieka zmienionego w nędzarza dotkniętego trądem, odtrąconego przez wszystkich. Jednak jego wiara w Boga, w sprawiedliwość boskich wyroków pozostały niezachwiane i w nagrodę Hiob odzyskał utracone dobra i zaszczyty – zostały pomnożone w dwójnasób. Motyw przemiany pokazuje z jednej strony życiową katastrofę, z drugiej zaś – możliwość odwrócenia losu przez człowieka i jego niezachwianą wiarę w Boga.

Znamy także przemianę wody w wino podczas wesela w Kanie Galilejskiej przedstawioną w Nowym Testamencie. Mamy tu do czynienia z cudem, który dokonał się na skutek przemiany dokonanej przez Jezusa. W tej części Biblii poznajemy także postać żydowskiego faryzeusza Szawła – początkowo prześladowcy Chrystusa i jego uczniów. Za jego przyczyną wielu chrześcijan zostało aresztowanych i pozbawionych życia. Jednak Szaweł przechodzi przemianę – podczas podróży do Damaszku ukazał mu się Jezus, pytając, dlaczego tak bardzo go prześladuje. Poganin oślepiony blaskiem, na skutek spotkania nawrócił się na chrześcijaństwo, przyjął chrzest, zmienił imię na Paweł i stał się gorliwym wyznawcą nauk Jezusa. Paweł głosił Ewangelię i z prześladowcy stał się obrońcą chrześcijan. Metamorfoza Pawła symbolizuje łaskę i umiejętność wybaczania przez Boga. Nowotestamentowa przypowieść o synu marnotrawnym jest historią człowieka, który był przeświadczony o swojej samodzielności, zaradności i niezależności, ale lekkomyślnie roztrwonił majątek i popadł w biedę. Stał się przymierającym głodem samotnym nędzarzem. Jego przemiana pozwoliła mu przyznać się do błędów, wrócić do ojca i ukorzyć się przed nim, dzięki czemu dostał szansę na powrót do godnego życia. Ta metamorfoza symbolizuje uniżoność człowieka wobec Boga – łaskawego, wybaczającego i wyrozumiałego ojca.

Niezastąpionym źródłem, z którego możemy czerpać i obserwować motyw przemiany, są oczywiście baśnie. Dzieci poznają je w wieku kilku lat, ale znaczenia ukryte w baśniach pozwalają radzić sobie z problemami, które pojawią się w czasie dojrzewania lub w dorosłym życiu. Za przykład może posłużyć baśń o królewnie Śnieżce. W tekście występuje motyw trzech kropli krwi. Krew pojawia się, kiedy matka królewny kłuje się w palec podczas szycia. Krew spada na śnieg. Biel śniegu ma tu ukryte znaczenie – oznacza czystość, dziewictwo, a zima to uśpione życie, martwota. Konieczna jest przemiana, aby zaistniało życie w całej okazałości, symbolem życia jest oczywiście krew. Każda z kropli oznacza inny czas w życiu kobiety (dziewczyny) – pierwsza kropla oznacza dojrzewanie – pierwszą miesiączkę, druga to inicjacja seksualna, trzecia to narodziny dziecka. Oczywiście mali odbiorcy baśni o królewnie Śnieżce nie odczytają symboliki tej przemiany, ale baśnie są nie tylko dla dzieci, znają je dorośli, czytają je i opowiadają, a zawarty w nich motyw przemiany zapada w podświadomość odbiorcom w różnym wieku. Przemianę przechodzi także inna bohaterka – Kopciuszek. Z biednej, upokarzanej przez macochę i siostry, zapracowanej, ubrudzonej w popiele dziewczyny zmienia się w wybrankę księcia, szczęśliwą, piękną, docenianą, kochaną żonę. Przemiana Kopciuszka to symbol wyzwalania się z kompleksów. W baśni Braciszek i siostrzyczka mamy wyraźnie ukazany motyw przemiany – poddany jej zostaje braciszek, który łamiąc przestrogę i zakaz wydane przez siostrzyczkę, pije wodę z zakazanego źródełka i zamienia się w jelonka. Siostrzyczka uosabia świat nakazów i zakazów, a braciszek naturę. Przemiana symbolizuje skutki łamania zakazów.

„Ci, co w nic się nie przemieniają, nie stają się sobą”.
(Antoine de Saint-Exupery)

Lektury zawarte w podstawie programowej w drugim etapie kształcenia, czyli w klasach IV–VIII szkoły podstawowej, wielokrotnie zawierają motyw przemiany. Zajdziemy go w Balladynie Juliusza Słowackiego – główna bohaterka z prostej, wiejskiej dziewczyny stopniowo zmienia się w okrutną i gotową na wszystko zbrodniarkę. Popełnia serię zbrodni, a motyw przemiany ukazuje, jak bardzo człowiek poddaje się złu i żądzy władzy; jest to metamorfoza negatywna, która umożliwia narastanie zła i doprowadza do śmierci tytułowej bohaterki z jej własnego rozkazu.

Jacek Soplica – bohater Pana Tadeusza Adama Mickiewicza przechodzi zarówno przemianę wewnętrzną, jak i zmienia swój wygląd. Z hulaki, utracjusza, rzezimieszka przeistacza się w spokojnego, pokornego mnicha ogarniętego myślą o odzyskaniu utraconej czci i zmazania ze swego imienia piętna zdrajcy oraz podejmującego działania prowadzące do odzyskania przez ojczyznę wolności. Przemiana Jacka jest symbolem determinacji i odwagi, pokazuje, że sytuacje tragiczne mogą stać się zaczątkiem pozytywnych zmian.

Bohaterowie powieści Henryka Sienkiewicza to niejednokrotnie postacie przechodzące przemianę. W Potopie jest to Andrzej Kmicic, który zmienia swoją tożsamość i przyjmuje nazwisko Babinicz. Jego życie nie jest wolne od błędnych i tragicznych decyzji oraz czynów – zabija szlachtę Laudańską, składa przysięgę wierności zdrajcy ojczyzny – Januszowi Radziwiłłowi. Kiedy poznaje swój błąd, zmienia się diametralnie – z porywczego i bezmyślnego hulaki przeistacza się w pokornego, myślącego człowieka walczącego w obronie ojczyzny. Chce także zmazać piętno zdrajcy i odzyskać uczucia kobiety. Przemiana ukazuje możliwość naprawy i odkupienia win.

Kolejną Sienkiewiczowską postacią poddaną metamorfozie jest Jurand ze Spychowa – bohater Krzyżaków. Początkowo okrutny, mściwy, porywczy, odważny i hardy, zajadły wróg i prześladowca Krzyżaków zmienia się w pokornego i miłosiernego człowieka, który rezygnuje z zemsty i możliwości pozbawienia życia Zygfryda. Mimo iż Krzyżak doprowadził do śmierci córki Juranda, okaleczył, upokorzył i złamał niegdyś potężnego komesa, Jurand przebacza wrogowi i puszcza go wolno. Przemiana mściwego i walecznego rycerza w pokornego chrześcijanina jest symbolem oddania się woli Boga, rezygnacji z zemsty, pogodzenia się z cierpieniem. Metamorfozę przechodzą także Marek Winicjusz oraz Chilon Chilonides – bohaterowie Quo vadis. Marek jest typowym reprezentantem rzymskiego stylu życia – lubuje się w cielesnych rozrywkach, bierze udział w ucztach Nerona, jest skupionym na sobie egocentrykiem, człowiekiem porywczym, agresywnym, a kobiety traktuje przedmiotowo, liczą się wyłącznie jego potrzeby i emocje. Wobec chrześcijan odczuwa nienawiść, nie rozumie ich i gardzi nimi, a ich postępowanie budzi w nim wściekłość, ponieważ nie spełniają jego rozkazów i oczekiwań. Jednak w egoistycznym poganinie stopniowo zachodzi zmiana – rodzi się w nim miłość do Ligii, zaczyna interesować się życiem i poglądami chrześcijan, których próbuje zrozumieć, zaakceptować, a nawet naśladować. Z hulaki, egocentryka, cynika gardzącego słabszymi od siebie przeistacza się w człowieka kierującego się altruizmem, wyznawcę Chrystusa. Chociaż jego przemiana nie jest wolna od potknięć, trwa dosyć długo i wymaga pracy nad sobą, Marek zmienia się. Metamorfoza ta jest symbolem przemiany wywołanej miłością.

Chilon z kolei jest chciwym i cynicznym oszustem, skłonnym do największych podłości, aby osiągnąć korzyść finansową. Podstępnie zaprzyjaźnia się z chrześcijanami, a następnie wydaje ich Neronowi, zdradza tych, od których otrzymał pomoc, którzy mu zaufali i uważali za człowieka uczciwego. Cilon Chilonides zmienia się, widząc, do czego doprowadziły jego knowania, czuje się winny cierpi...

Aby przeczytać dalszą część artykułu,
wykup dostęp do wyższego poziomu.

Uzyskaj pełny dostęp